27 November

Hoogleraar Cleveringa houdt zijn protestrede (1940)

Links hoogleraar Cleveringa en rechts een foto genomen na de protestrede; het Groot-Auditorium stroomt leeg

De Nederlandse hoogleraar rechtsgeleerdheid Rudolph Pabus Cleveringa (1894-1980) houdt op 26 november 1940 zijn openbare protestrede. De hoogleraar protesteert tegen het ontslag van Joodse collega’s. Enkele weken eerder hebben de Duitsers de zogenaamde ariërverklaring verstuurd naar alle ambtenaren. Met behulp van deze verklaringen wil de bezetter inzichtelijk krijgen welke openbare functies bekleed worden door Joden om hen vervolgens te kunnen ontslaan. Wie de verklaring weigert te ondertekenen wordt sowieso ontslagen.

Ariërverklaring

Op 21 november worden, onder meer vanwege de ondertekende ariërverklaringen, alle Joden ontslagen die in dienst zijn van universiteiten. Cleveringa is hoogleraar aan de universiteit in Leiden en daar worden in totaal tien docenten, onder wie twee hoogleraren, uit hun functie ontheven. Hoogleraar Cleveringa besluit in opstand te komen en houdt op 26 november 1940 in het Groot-Auditorium van de universiteit een openbare protestrede.

Dat de protestrede niet zonder gevolgen zal blijven weet de hoogleraar maar al te goed. Zijn vrouw Hiltje heeft hij vooraf op de hoogte gesteld en thuis staat een koffer klaar. Cleveringa is er van overtuigd dat hij opgepakt zal worden. De avond voordat hij zijn rede gaat houden schrijft hij in zijn dagboek:

….zat ik met Hiltje alleen in de huiskamer. Wij zaten elk aan een andere zijde van de grote tafel, tegenover elkaar; het theeblad stond naast haar. Het was een laatste avond van stil huiselijk geluk; maar er was een grote ernst in ons beiden. De zenuwachtige opwinding was uit mij; maar ernstige, welberaden zekerheid was er voor in de plaats gekomen. Ik wist wat mij te doen stond; maar ik wist ook dat ik gevaar ging lopen.(Uit: Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, dl 4-II, pag: 739)

Cleveringa is in het bijzonder geraakt door het feit dat professor Eduard Maurits Meijers is ontslagen. Deze Meijers is een goede vriend van hem en bovendien zijn leermeester. Als Cleveringa dinsdag 26 november naar de universiteit gaat wordt hij geacht de colleges van de net ontslagen Meijers over te nemen. In plaats daarvan houdt Cleveringa echter, voor een groot aantal toehoorders, zijn protestrede. Een bekende frase uit die rede:

Het is deze Nederlander, deze nobele en ware zoon van ons volk, deze mens, deze studentenvader, deze geleerde die de vreemdeling welke ons thans vijandiglijk overheerst, ‘ontheft van zijn functie’! Ik zeide u niet over mijn gevoelens te zullen spreken; ik zal mij eraan houden, al dreigen zij als kokende lava te barsten door al de spleten welke ik bij momenten de indruk heb dat zich, onder de aandrang daarvan, in mijn hoofd en hart zouden kunnen gaan openen.(Uit: Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, dl 4-II, pag: 740)

Als Cleveringa zijn rede beëindigd heeft klinkt er langdurig applaus en wordt het Wilhelmus door een van de studenten ingezet. Een dag later wordt Cleveringa inderdaad gearresteerd. Tot de zomer van 1941 verblijft hij vervolgens in het huis van bewaring in Scheveningen, het zogenaamde Oranjehotel.

Na de oorlog keert Cleveringa, net als Meijers die de oorlog overleeft, terug als hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Leiden.

Boek: Cleveringa’s koffer – Recht, vrijheid en verantwoordelijkheid

Verder op 26 november:

  • James CookJames Cook
    1741 – Franse en Beierse troepen bezetten Praag.
  • 1778 – James Cook ontdekt Maui.
  • 1922 – Howard Carter en Lord Carnarvon betreden de tombe van de Egyptische farao Toetanchamon.
  • 1942 – Première van de film Casablanca in New York.
  • 1949 – De grondwet van India wordt aangenomen.
  • 1962 – Mies Bouwman presenteert 23 uur lang voor de televisie de inzamelingsactie Open het Dorp.
  • 2008 – De Indiase stad Bombay werd getroffen door tien gelijktijdig gepleegde terroristische aanslagen.

Reageer

Meer dagen in November »

28 november

Margaret Thatcher treedt af als premier van het ...

thatcher-1990-560

27 november

Geboortedag van Anders Celsius (1701) Op 27 november 1701 ...

celsius-560

26 november

Hoogleraar Cleveringa houdt zijn protestrede (1940) De Nederlandse hoogleraar ...

cleveringa-lezing-1940

25 november

Duitsland en Japan sluiten het Anti-Kominternpact (1936) Duitsland en ...

anti-komintern-ondertekening-560

24 november

Darwin publiceert ‘On the Origin of Species'(1859) De Engelse ...

origin-species-560

23 november

Sterfdag van koning Willem III (1890) De Nederlandse koning ...

willem-iii-560

22 november

John F. Kennedy wordt vermoord (1963) De Amerikaanse president ...

21 november

De eerste vrije, bemande ballonvaart (1783) Twee Fransen, Jean-François ...

luchtballon-ontwikkelingen

20 november

Begin van het Proces van Neurenberg (1945) Op 20 ...

proces-neurenberg-beklaagden

19 november

Sint Elisabethsvloed (1421) In de nacht van 19 op ...

sint-elisabethsvloed-1421

27 November